چرا باید در انتشار خبرهایی مثل خبر اَبَرماه با احتیاط عمل کرد؟

دیروز و امروز بسیاری از خبرگزاری‌ها، سایت‌ها و به طور کلی رسانه‌های ایرانی و خارجی خبر از اتفاقی استثنایی در آسمان می‌دادند. پدیده‌ای که همه جا حرف از این بود که اگر آن‌ را رصد نکنید تا سالها فرصت دیدنش را از دست خواهید داد. این پدیده اَبَرماه یا به اصطلاح انگلیسی‌اش Supermoon نام دارد. یعنی حالتی که ماه هم به صورت بدر یا کامل است (قرص آن به صورت کامل روشن دیده می‌شود) و هم فاصله‌اش تا زمین به نزدیک‌ترین فاصله‌ی ممکن نزدیک می‌شود. تا بدین جای کار همه چیز بدون مشکل و درست به نظر می‌رسد. از نظر علمی حرف غلطی گفته نشده است. ولی مشکل اصلی چیست؟

مشکل اصلی در انتظار و تصور خوانندگان خبر است. خوانندگان با خواندن این خبرها و با دیدن این موج خبری و به خصوص با برخی اغراق‌هایی که در اصل خبر می‌شود انتظار دارند در آسمان یک ماه بسیار بزرگ را رصد کنند، چیزی غیر عادی و متفاوت. در حالی که در واقعیت و از دید چشمان غیر مسلح ما (و حتی مسلح ما) ماه با حالت عادی بدر تفاوت خاصی ندارد! رصد و تشخیص بزرگ‌تر بودن اَبَرماه به کمک ابزارهای اندازه‌گیری دقیق‌تر و مقایسه با کوچک‌ترین حالتش شاید پروژه‌ای مناسب و جذاب برای دانش آموزان و دانشجویان و کلاس‌های آموزش نجوم باشد ولی برای بسیاری از خوانندگان که اطلاعات کافی در مورد این پدیده ندارند چنین نیست.

بله مدار ماه به دور زمین بیضی شکل است و در این مسیر، به طور مداوم فاصله‌ی ماه تا زمین تغییر می‌کند و از حداقل حدود ۳۵۶ هزار کیلومتر به حداکثر حدود ۴۰۷ هزار کیلومتر می‌رسد. این دور و نزدیک شدن باعث تغییر اندازه‌ی ظاهری ماه در آسمان می‌شود. این تغییر اندازه ظاهری حداکثر حدود ۱۴ درصد است. یعنی ماه در بزرگ‌ترین حالت حدود ۱۴ درصد بزرگ‌تر از کوچک‌ترین حالت دیده‌ می‌شود. با توجه به اندازه‌ی ماه در آسمان (با قطر ظاهری حدود ۰٫۵ درجه)، تغییر ۱۴ درصدی اندازه‌ی آن برای چشمان مردم و حتی منجمان با تجربه چندان محسوس نیست.

microsupermoon-sciarpetti-nasa-photo-of-the-day

Image credit: Stefano Sciarpetti

بنابر این با دعوت مردم به دیدن ماهی بزرگ و غیر عادی، احتمالا بیش از آنکه آن‌ها را ذوق زده و علاقه‌مند به آسمان شب کنیم، باعث به وجود آمدن اثری معکوس و دلزدگی برخی خواهیم شد. برخی از افراد که تفاوتی در اندازه‌ی ماه نسبت به حالت عادی آن حس نمی‌کنند، اعتمادشان نسبت به رسانه‌های معتبر کاهش خواهد یافت و اگر چنین خبرهایی تکرار شود، با سرنوشتی مشابه انتهای داستان چوپان دروغ گو مواجه خواهیم شد. البته این بار نیت چوپان قصه، دروغ گویی نبوده است اما اطلاع رسانی نادرست و بالا بردن انتظار خواننده‌ها از این پدیده، چنین حسی را به آن‌ها منتقل خواهد کرد.

نتیجه اینکه شیوه اطلاع رسانی دقیق، جمله‌بندی درست و غیر احساسی و انتقال تصور درست به خواننده در چنین خبرهایی بسیار مهم است. خاطرم هست که در سال ۱۳۸۲، اتفاق مشابهی در مورد مریخ افتاد. آن سال قرار بود مریخ به نزدیک‌ترین فاصله‌ی خود تا زمین برسد. اتفاقی استثنایی که تا مدت زیادی تکرار نمی‌شد. خبر به قدری داغ و مهم شد که چند هزار نفر برای رصد این پدیده به رصدخانه زعفرانیه آمدند در حدی که محوطه پارک زعفرانیه پر از آدم شده بود و روی سقف به حدی جمعیت بود که مسئولین و معلمان رصدخانه نگران ریزش آن بودند. آن سالها من نیز شاگرد رصدخانه بودم و از این تعداد زیاد مراجعه کننده تعجب کرده بودم. اما چیزی که بیشتر باعث تعجب من می‌شد، واکنش برخی از مراجعین پس از دیدن مریخ از پشت تلسکوپ بود: همین بود؟ همین نقطه؟ و برخی نیز پوزخندی تحویل می‌دادند و ناراحت به خانه بر می‌گشتند. بله برای ما که با چرایی استثنایی و هیجان انگیز بودن پدیده آشنا بودیم، هیجان زیادی در رصدش وجود داشت اما تصور مراجعه کنندگان این بود که قرار است از پشت چشمی تلسکوپ کوچک رصدخانه زعفرانیه یا تلسکوپ‌های رده آماتوری، تصاویری در حد تلسکوپ فضایی هابل یا فضاپیماهای فرستاده شده به مریخ را ببینند!

پی نوشت: جالب است بدانید پدیده‌ی دیگری وجود دارد که اثر بیشتری روی درک ما از تغییر اندازه‌ی ظاهری ماه در آسمان می‌گذارد. شاید تا به حال به این نکته پی برده باشید که وقتی ماه نزدیک به افق است، به نظر خیلی بزرگ‌ و زیبا دیده می‌شود (نسبت به حالتی که در وسط آسمان قرار دارد). این پدیده در واقع خطای مغز ماست و تنها در ذهن ما اتفاق می‌افتد نه در واقعیت. یعنی در واقع ما ماه را در نزدیک افق بزرگتر از اندازه‌ی واقعی آن تصور می‌کنیم.

 

2 دیدگاه درباره ی “چرا باید در انتشار خبرهایی مثل خبر اَبَرماه با احتیاط عمل کرد؟

  1. ممنونم از مطلب خوبتون. واقعیت دنیا ممکنه متفاوت از تصور ذهنی ما باشه. ظرفیت منعطف بودن رو باید تو وجودمون بیشتر کنیم تا پذیرش واقعیت حتی برامون دلچسب و راضی کننده باشه. مگه غیر از اینه که تمام تلاشمون فهم واقعیت هاست. اون چهار ده درصد تفاوت تو اندازه ماه برای کسی که میخواد واقعیت رو بدونه و ببینه شگفت انگیزه. اما برای کسی که میخواد رویا ببینه نه. خوشحالم با وبلاگ شما آشنا شدم. موفق باشید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *